Autor: Emilia Obierak
Współpraca gospodarcza pomiędzy państwami nawiązywana była już w starożytności i przyjmowała wówczas formę handlu międzynarodowego. Handel ten w zdecydowanej większości nie oddziaływał jednak w istotny sposób na przebieg procesów gospodarczych i społecznych w poszczególnych państwach. Przedmiotem wymiany między krajami były początkowo wyłącznie towary, przede wszystkim dobra luksusowe, a obroty nimi odbywały się na niezbyt dużą skalę. Powodem tego był w głównej mierze brak dostatecznie szybkich i bezpiecznych środków transportu. W tamtym okresie istniały jednak również takie towary, których wymiana między poszczególnymi państwami miała na tyle trwały charakter, że powodowała zmiany struktury wytwórczej poszczególnych gospodarek. Przypadki takie dotyczyły przede wszystkim towarów mających zasadnicze znaczenie dla funkcjonowania kraju, jak np. drewno czy zboże.
Intensywny rozwój współpracy gospodarczej między krajami, a zwłaszcza handlu międzynarodowego, miał miejsce w okresie od XV do XVII wieku, wraz z wielkimi odkryciami geograficznymi. Możliwe stało się wówczas rozszerzenie zasięgu wymiany międzynarodowej na nowoodkryte regiony. Ze względu jednak na to, iż jeden z podstawowych czynników powodujących internacjonalizację procesów gospodarowania stanowi postęp techniczny, przełomowym w rozwoju międzynarodowych stosunków gospodarczych był okres rewolucji przemysłowej. Ówczesne wydarzenia spowodowały wzrost znaczenia międzynarodowego podziału pracy, a co za tym idzie rozkwit handlu zagranicznego. Wzrosło również zapotrzebowanie na siłę roboczą, czego konsekwencją było zapoczątkowanie masowych migracji ludności do miast, a w późniejszym czasie również do innych krajów.
Całokształt zaistniałych przemian doprowadził do ukształtowania się, na przełomie XVIII i XIX wieku gospodarki światowej, charakteryzującej się trwałymi powiązaniami gospodarczymi poszczególnych krajów i obejmującej swym zasięgiem cały świat. Po zakończeniu I wojny światowej rozpoczął się jej dynamiczny rozwój, który trwa do czasów obecnych. Nastąpiło znaczne zróżnicowanie form powiązań międzynarodowych oraz samych podmiotów gospodarki światowej. Zwiększeniu uległ również przepływ czynników produkcji. Jednym z głównych powodów takiego stanu rzeczy był postępujący proces globalizacji, który dał możliwość eliminacji pewnych ograniczeń występujących w gospodarkach narodowych, utrudniających rozwój zarówno samych gospodarek jako całości, jak również poszczególnych podmiotów funkcjonujących w ich ramach.
Pojęcie i zakres międzynarodowych stosunków gospodarczych
Pojęcie międzynarodowych stosunków gospodarczych zdefiniować można jako część ekonomii zajmującą się transakcjami pomiędzy krajami w zakresie wymiany towarów, usług, kapitałów oraz czynników produkcji. Międzynarodowe stosunki gospodarcze, nazywane również międzynarodowymi stosunkami ekonomicznymi, wyodrębniły się z ekonomii na początku XX wieku, w okresie międzywojennym. Można wyróżnić dwie podstawowe przesłanki wyszczególnienia tej dziedziny spośród pozostałych nauk ekonomicznych. Pierwsza z nich to ogromne znaczenie i dynamiczny rozwój handlu międzynarodowego oraz innych form międzynarodowej współpracy gospodarczej. Druga natomiast to zauważalne różnice charakteru stosunków gospodarczych nawiązywanych w obrębie jednego kraju, a tych inicjowanych w skali międzynarodowej.
Obszar badawczy międzynarodowych stosunków gospodarczych obejmuje: prawa i procesy rządzące gospodarką w skali międzynarodowej, zasady funkcjonowania gospodarki światowej jako całości, jak też jej poszczególnych dziedzin oraz zagraniczną politykę ekonomiczną krajów włączających się w ponadnarodowe procesy gospodarowania.
W przypadku międzynarodowych stosunków ekonomicznych akcent położony jest na transgraniczny charakter działalności podejmowanej przez poszczególne podmioty gospodarcze. Bierze się zatem pod uwagę takie podmioty, które realizując założone cele i działania, nie skupiają się na obszarze tylko jednego kraju, lecz włączają się we współpracę z jednostkami zagranicznymi. Powiązania pomiędzy nimi analizowane są z punktu widzenia ich zachowań w procesie kształtowania wzajemnych relacji gospodarczych, a także polityki ekonomicznej, jaką prowadzą w ramach podejmowanej współpracy.
Istota internacjonalizacji procesów gospodarowania i alokacji zasobów sprowadza się do wzajemnego oddziaływania poszczególnych podmiotów w skali międzynarodowej. Każde ich działanie, które wykracza poza granice jednego kraju, wywołuje bowiem określone reakcje w innych państwach i ich otoczeniu. Międzynarodowe stosunki gospodarcze są obszarem o znacznej złożoności. Wynika to z zaangażowania dużej liczby uczestników o zróżnicowanym charakterze, niezliczonej ilości nawiązywanych między nimi interakcji, a także istnienia bardzo wielu czynników, które wpływają na kształt relacji między państwami.
Jednym z podstawowych procesów warunkujących możliwość inicjowania i trwałość współpracy gospodarczej różnych państw jest międzynarodowy podział pracy. Rozumiany jest on jako proces kształtowania struktur gospodarczych w poszczególnych krajach na skutek trwałego zaangażowania gospodarek narodowych w wytwarzanie i wymianę określonych produktów w ramach współpracy z partnerami zagranicznymi.
Ten szczególny rodzaj społecznego podziału pracy utożsamiany jest ze specjalizacją produkcyjną i handlową poszczególnych gospodarek, prowadzącą do wzajemnego uzupełniania się pod względem produkcyjnym państw uczestniczących w wymianie handlowej. Ze względu na to, iż poszczególne kraje różnią się pod względem uwarunkowań naturalnych czy poziomu rozwoju techniki, to w każdym z nich określone gałęzie gospodarki uczestniczą w większym niż inne zakresie w procesie wymiany międzynarodowej. Społeczeństwa tych krajów, specjalizując się w produkcji wybranych dóbr lub usług, przekraczających ilościowo ich własne potrzeby, uzyskują nadwyżki, których wyzbycie się możliwe jest dzięki eksportowi na rynki zagraniczne. Jednocześnie w poszczególnych państwach następuje rezygnacja lub znaczne ograniczenie wykonywania innych prac i wytwarzania innych produktów, w które kraje te zaopatrują się u partnerów zagranicznych, dysponujących nadprodukcją poszukiwanych dóbr. Międzynarodowy podział pracy sprowadza się zatem do tego, iż poszczególne kraje specjalizują się w wytwarzaniu i dostarczaniu na międzynarodowy rynek takich produktów czy usług, które pozwolą im na bardziej efektywne wykorzystanie posiadanych zasobów, zaspokajając przy tym potrzeby zgłaszane przez partnerów zagranicznych. Stanowi on podstawę wymiany międzynarodowej, decydując o jej charakterze i kierunkach.
Podstawowym podmiotem międzynarodowego podziału pracy jest państwo, wpływające w sposób bezpośredni lub pośredni na inne podmioty gospodarcze, angażując je w proces produkcji na potrzeby obrotu międzynarodowego bądź też zniechęcając do uczestnictwa w tym procesie. Wszystkie podmioty zaangażowane w międzynarodowy podział pracy osiągają określone zyski, jednak należy podkreślić, iż czerpane korzyści z różnych przyczyn nie muszą być równomierne.
Istnieje szereg czynników, które kształtują międzynarodowy podział pracy i decydują o predyspozycjach poszczególnych gospodarek narodowych do określonego kierunku specjalizacji. Kluczowe znaczenie mają czynniki strukturalne, związane w niejednolitym wyposażeniem krajów w zasoby takie, jak np. bogactwa naturalne, praca czy kapitał. Kolejnym niezwykle istotnym aspektem jest postęp naukowo-techniczny, który w coraz większym stopniu warunkuje możliwości wytwórcze gospodarek i wpływa na kształtowanie ich konkurencyjności. Wśród głównych determinantów określających międzynarodowy podział pracy wymienić należy również czynniki instytucjonalne, m.in.: ustrój polityczny, politykę gospodarczą czy przynależność do ugrupowań integracyjnych i zawarte umowy międzynarodowe oraz czynniki koniunkturalne, czyli wszelkie zmiany koniunktury, zarówno w gospodarce globalnej, jak i gospodarkach narodowych.
Rola jaką dany kraj odgrywa w międzynarodowym podziale pracy może w istotny sposób decydować o poziomie jego rozwoju. Międzynarodowa specjalizacja produkcyjna jest najprostszą formą powiązań między różnymi krajami, a także warunkuje istnienie handlu międzynarodowego. Stanowi zatem podstawę funkcjonowania systemu, jakim jest gospodarka światowa.
Warto również poruszyć kwestię komplementarności struktur gospodarczych, która w znacznym stopniu rzutuje na ewolucję międzynarodowego podziału pracy. Międzynarodową komplementarność struktur gospodarczych można ujmować jako wzajemne dopasowanie się struktur gospodarczych w obrębie dwóch lub większej liczby państw. Kraje w niej uczestniczące mają możliwość czerpania dodatkowych korzyści. Pozwala im ona bowiem na rozszerzenie rynków kupna i sprzedaży towarów na obszar innych państw. Również asortyment oferowanych produktów jest bardziej zróżnicowany, dzięki czemu kraje, które ze sobą współdziałają mają szerszy i łatwiejszy dostęp do dóbr i usług lepszych pod względem jakości, jak też dostosowania do zgłaszanych przez nie potrzeb. Międzynarodowa konkurencja dostawców, działających w ramach gospodarek narodowych, pozytywnie wpływa bowiem na atrakcyjność towarów i usług dostarczanych przez nich na rynek międzynarodowy. Skłania ona producentów krajowych do unowocześniania swoich wyrobów oraz optymalizacji procesu wytwórczego, głównie poprzez modernizację infrastruktury technicznej i obniżanie kosztów produkcji.
Międzynarodowa komplementarność struktur gospodarczych może mieć charakter wewnątrzgałęziowy lub międzygałęziowy. Pierwszy z nich wynika z różnic w wydajności czynników produkcji. Dochodzi wówczas do rozerwania się łańcucha produkcji, która ma miejsce w obrębie tylko jednego kraju, a poszczególnymi ogniwami tego łańcucha stają się różne kraje. Następuje więc rozdzielenie faz procesu produkcji między państwa zaangażowane we współpracę, w zależności od osiąganej przez nie wydajności, tak aby finalnie otrzymać tańszy i bardziej konkurencyjny wyrób gotowy. Komplementarność wewnątrzgałęziowa stanowi zatem formę wzajemnego uzupełniania się producentów oraz oferowanych przez nich zespołów i podzespołów. Międzygałęziowa komplementarność struktur gospodarczych związana jest zaś z różnicami w ilości czynników produkcji. Ten rodzaj komplementarności wynika ze zróżnicowania posiadanych przez różne kraje zasobów i jest determinowany przede wszystkim warunkami naturalnymi.
Źródła:
- Budnikowski A., 2006. Międzynarodowe stosunki gospodarcze, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa.
- Oleksiuk A. i Vashchenko M., 2010. Międzynarodowe stosunki ekonomiczne : gospodarcze wyzwania XXI wieku, Wydawnictwo Key Text, Warszawa.
- Molo B., 2014. Pojęcia i kategorie stosunków międzynarodowych, [w]: red. Cziomer E., Współczesne stosunki międzynarodowe, Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. – Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków.
- Pietraś J.Z., 1997. Stosunki międzynarodowe, [w]: red. Łoś-Nowak T., Współczesne stosunki międzynarodowe, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Sp. z o.o., Wrocław.
- Talar S., 2011. Zmiany specjalizacji w gospodarce światowej, [w]: red. Sporek T., Międzynarodowe stosunki gospodarcze – wybrane zagadnienia, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, Katowice.
- Misala J., 2009. Nowe zjawiska i tendencje w gospodarce światowej [przeglądany 12.12.2020].Dostępny w: https://bazhum.muzhp.pl/media//files.
- Bobowski S. 2012, Międzynarodowy podział pracy w gospodarce globalnej XXI wieku [przeglądany 13.12.2020]. Dostępny w: https://ekonom.ug.edu.pl/web/-OpenFile=938.
- Maśko A. 1976, Kapitalistyczny międzynarodowy podział pracy a struktura współczesnej gospodarki światowej [przeglądany 13.12.2020]. Dostępny w: https://bazhum.muzhp.pl/media/files/.
- Piekutowska A., Handel zagraniczny jako źródło zwiększenia efektywności gospodarowania [przeglądany 14.12.2020]. Dostępny w: http://sbc.org.pl/Content/107870/21.
Powyższy tekst stanowi fragment pracy: Obierak, Emilia, 2021. “Stosunki gospodarcze Stanów Zjednoczonych z Meksykiem,” Politechnika Świętokrzyska WZiMK, Kielce. (https://apd.usos.tu.kielce.pl/diplomas/17641/)
Treści zawarte na stronie internetowej proinvest-portal.com oraz na profilach ProInvest Portal w mediach społecznościowych nie są poradami inwestycyjnymi.