Autor: Emilia Obierak
Stosunki gospodarcze pomiędzy Polską i Wielką Brytanią stanowią punkt zainteresowań dla opinii publicznej i organów decyzyjnych, w tym m.in. polityków obu państw. Istotne w całym procesie kształtowania się współpracy tych krajów i ich wzajemnych relacji są czynniki takie, jak chociażby położenie na terytorium kontynentu europejskiego czy łączące je więzi kulturowe. Wiodącą rolę w tej kwestii odgrywają jednak w głównej mierze decyzje podejmowane przez organy pełniące władzę i realizowane przez nie działania. Niewątpliwy wpływ na obecny kształt stosunków gospodarczych Polski i Wielkiej Brytanii miało zatem wystąpienie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii z Unii Europejskiej.
Analiza stosunków gospodarczych pomiędzy Polską i Wielką Brytanią, przed i po wystąpieniu Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej
Historia stosunków między Polską i Wielką Brytanią wskazuje na istotny postęp w ich relacjach społeczno-gospodarczych. Oba kraje na przestrzeni kilku ostatnich dekad (zasadniczo od zakończenia II wojny światowej) doświadczyły znaczących, pozytywnych zmian, które jednocześnie ułatwiły im zwiększenie wzajemnej współzależności, pogłębiając wyraźnie procesy integracyjne na kontynencie europejskim. Na arenie międzynarodowej nieustannie pojawiają się jednak komplikacje, które mogą mieć negatywne przełożenie na przebieg współpracy między gospodarkami narodowymi, utrudniając jej zacieśnienie. Do grupy takich czynników zalicza się m.in. wystąpienie Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, określane mianem Brexitu. Wydarzenie to odcisnęło swoje piętno na stosunkach tego kraju z innymi państwami członkowskimi, nieco je od siebie oddalając. Oddziaływanie to nie było jednak na tyle silne, by zupełnie zaprzepaścić wypracowane przez dekady więzy i relacje, jednak istotnie utrudniły ich dalszy rozwój. Brexit wywołał pewne zagrożenia dla kontynuacji wzajemnej współpracy, przede wszystkim na poziomie społecznym. Obie strony – Wielka Brytania oraz kraje unijne, w tym Polska, zdołały jednak wypracować wspólne rozwiązania i przystosować się do zachodzących zmian. Pozwoli to uniknąć gwałtownych i silnych przemian, zarówno na szczeblu poszczególnych gospodarek narodowych, jak i w zakresie stosunków, jakie między nimi istnieją.
Poziom i struktura wzajemnej wymiany handlowej
Od momentu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej sprzedaż towarów i usług między Polską a Wielką Brytanią wyraźnie wzrosła. Wartość dóbr eksportowanych z Polski na brytyjski rynek zwiększyła się z 213,459 mln dolarów w 2004 r. do 12 862,101 mln dolarów w 2016 r. (17 435,024 mln dolarów w roku 2021). Import towarów ze Zjednoczonego Królestwa wzrósł zaś z 275,271 mln dolarów do 4 756,162 mln dolarów w 2016 r. (5 548,599 mln dolarów w roku 2021).
Rysunek 12 przedstawia szczegółowe dane odnoszące się do eksportu towarów z Polski na brytyjski rynek, importu wyrobów z Wielkiej Brytanii oraz bilansu tych przepływów na przestrzeni lat 2011 – 2021 z punktu widzenia Polski.
Na przestrzeni ostatnich 11 lat w stosunkach handlowych Polski z Wielką Brytanią nastąpił wzrost polskiego eksportu o 5 265,865 mln dolarów, co oznacza zmianę o 43,3%. Przyrost importu towarów z Wielkiej Brytanii w okresie od 2011 do 2021 roku wyniósł natomiast 163,323 mln dolarów, co stanowi 3% wartości z roku 2011. Jak wynika z danych zawartych na rysunku 12, ostatnie lata wiązały się ze wzmocnioną wymianą handlową między Polską i Wielką Brytanią. Wartość przepływów towarowych ostatecznie znacząco zmieniła się na korzyść gospodarki polskiej. Od początku analizowanego okresu saldo eksportu netto wskazywało nadwyżkę z punktu widzenia Polski, która w 2021 r. osiągnęła jeszcze wyższy poziom (11 886,424 mln dolarów). Deficyt pieniężny, jakim w wyniku wzajemnej wymiany obciążona została brytyjska gospodarka wzrósł o ponad 75,2% w ciągu ostatnich 11 lat. Na przestrzeni analizowanego zauważalne były dwa dość wyraźne spadki wartości zarówno dóbr eksportowanych przez Polskę na rynek brytyjski, jak i tych importowanych. Pierwszy taki moment nastąpił w roku 2016 i prawdopodobnie w dużej mierze wywołany został zapowiedziami wystąpienia Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii z UE, a następnie ziszczeniem tych prognoz. Drugi punkt załamania na linii odzwierciedlającej wymianę handlową między badanymi krajami miał miejsce w 2020 r.. W przeważającej części wynikało to z obostrzeń wprowadzonych z powodu panującej wówczas pandemii.
W całkowitej wartości towarów sprzedawanych przez polskie podmioty partnerom zagranicznym, te które przekazane zostały do Wielkiej Brytanii stanowiły wręcz znikomy odsetek. Jeśli chodzi zaś o import, to wartość towarów zakupionych przez Polaków od producentów z Wysp Brytyjskich, również była w zasadzie niezauważalna na tle pozostałych partnerów w strukturze wymiany handlowej. Odmiennie kształtował się udział przepływów towarowych między Wielką Brytanią a Polską w całkowitej transnarodowej wymianie handlowej z perspektywy gospodarki brytyjskiej. Wartość eksportu produktów do Polski stanowiła w 2011 r. 1,1% ogółu sprzedaży zagranicznej. Odsetek ten do 2021 r. w niewielkim stopniu wzrósł i ostatecznie wyniósł on 1,2%. Nieco większa dynamika dostrzegalna była w przypadku importu. Od 2011 r., kiedy udział towarów sprowadzonych do Zjednoczonego Królestwa z Polski kształtował się na poziomie 1,9%, zauważalne były pewne jego wahania. W końcowym okresie odsetek ten wzrósł jednak ostatecznie do 2,5%.
Wielkość i struktura bezpośrednich inwestycji zagranicznych
Przepływy kapitałowe w postaci bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) są integralną częścią stosunków ekonomicznych między Polską a Wielką Brytanią, w szczególności od momentu kiedy oba kraje były pełnoprawnymi członkami Unii Europejskiej. Nasilenie wzajemnej wymiany kapitałowej wyjątkowo korzystnie wpłynęło na sytuację ekonomiczną Polski. Transformacja gospodarcza, zapoczątkowana w tym kraju w latach dziewięćdziesiątych XX w., w połączeniu z postanowieniami traktatów europejskich, odegrała wysoce istotną rolę w przyciąganiu obcych zasobów kapitałowych do różnych obszarów polskiej gospodarki. Wprowadzane stopniowo zmiany znacząco wpłynęły na zwiększenie zaufania zagranicznych podmiotów, w tym tych ze Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii, które zamierzały ulokować zgromadzone przez siebie środki w właśnie Polsce.
Rysunek 13 przedstawia dane odnoszące się do wzajemnych bezpośrednich inwestycji zagranicznych Polski i Wielkiej Brytanii w latach 2013 – 2021.
Wartość brytyjskich nakładów kapitałowych ulokowanych w polskiej gospodarce zwiększona została z 11 814 mln dolarów w 2013 r. do 15 425 mln dolarów w 2021 r.. Przyrost, jaki odnotowany został w ostatnim z analizowanych lat stanowił 2,9% inwestycji Zjednoczonego Królestwa zrealizowanych w roku poprzednim. Ostatnie 9 lat nie były jednak okresem nieprzerwanych stabilnych wzrostów poziomów BIZ Wielkiej Brytanii w Polsce, ponieważ ich ciągłość przerywana była momentami spadków. Najmocniejsze takie załamanie krzywej odzwierciedlającej wartość brytyjskich inwestycji na terytorium Polski miało miejsce w 2016 r. i stanowiło najprawdopodobniej efekt zapowiedzi wystąpienia tego państwa wyspiarskiego z szeregu państw unijnych. Związane z Brexitem komplikacje społeczno-gospodarcze mogły mieć (i w pewnym stopniu miały) ogromne przełożenie na sytuacje w obu krajach, dlatego też podmioty lokujące swój kapitał na obcych rynkach ze względu na wysoki poziom ryzyka mocno ograniczyły wówczas swoje inwestycje. W podobną formację, choć o mniejszej skali, kształtowały się transfery kapitałów w odwrotnym kierunku. Również w tym przypadku wartość BIZ uległa zwiększeniu – z 1 012 mln dolarów w 2013 r. do 1 522 mln dolarów w 2021 r.. Na przestrzeni 9 lat przepływy kapitałów z Polski do Wielkiej Brytanii wzrosły zatem o ponad 50%, zaś średni roczny przyrost ukształtował się na poziomie 5,9%. Jak wynika z danych zaprezentowanych na rysunku 13 wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych, jakie Wielka Brytania ulokowała w Polsce, zarówno w ostatnim roku, jak i na przestrzeni całego analizowanego okresu była ok. 10 razy większa niż tych dokonywanych w odwrotnym kierunku.
Polska od 2013 r. stale zwiększa poziom realizowanych bezpośrednich inwestycji zagranicznych. Jednocześnie zauważalne są wyraźne zmiany w kwestii udziału tych, które lokowane są w Wielkiej Brytanii. W roku 2013 odsetek ten wynosił on bowiem 3,3%, zaś w 2021 r. było to już 5,4%. Na przestrzeni tego okresu widoczne były jednak zarówno spadki jak i odbicia na tej płaszczyźnie. Zwiększeniu uległ również udział wartości BIZ Wielkiej Brytanii realizowanych w różnych obszarach polskiej gospodarki w całości zagranicznego kapitału, jaki do niej napływa. W 2013 r. w strukturze wpływów pieniężnych do Polski, odsetek tych pochodzących od brytyjskich partnerów wyniósł 5,0%, a w roku 2021 wzrósł on do 5,4%. Jeśli chodzi natomiast o wpływy obcego kapitału do Wielkiej Brytanii, to również w tym obszarze kraj odnotowuje stopniowe wzrosty. Udział Polski od ponad 9 lat kształtuje się tu na dość niskim poziomie, ponieważ jest to zaledwie 0,1%. Z punktu widzenia brytyjskiej gospodarki, bezpośrednie inwestycje zagraniczne, realizowane przez ten kraj właśnie w Polsce stanowiły w całym analizowanym okresie niecały 1% ogółu.
Migracje zasobów siły roboczej między państwami
Od momentu przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w 2004 roku i przyznania Polakom legalnego prawa do przyjazdu, zamieszkania i pracy w Wielkiej Brytanii, miała miejsce jedna z największych migracji w historii powojennej Zjednoczonego Królestwa. Ponad 800 000 osób zdecydowało się przenieść z Polski na Wyspy Brytyjskie. W odróżnieniu od Francji i Niemiec, które wprowadziły tymczasowe ograniczenia, Wielka Brytania była jednym z trzech krajów, które umożliwiły nowym imigrantom z Unii Europejskiej natychmiastowy przyjazd i podjęcie pracy. Ta decyzja miała duże znaczenie dla kształtu brytyjskiej polityki i była szeroko komentowana w debacie publicznej.
Polacy emigrowali jednak nie tylko do Wielkiej Brytanii, ale również do innych krajów europejskich, w tym państw skandynawskich, czy Europy Południowej, Niemiec, Francji i Irlandii, gdzie żyje ich obecnie znaczna liczba. Ponadto, od momentu rozrostu Unii Europejskiej w 2004 roku to właśnie Polacy wykazują największą mobilność. Rozszerzenie to wprowadziło do UE wiele krajów komunistycznych, takich jak Węgry, Czechy, Słowacja, Łotwa, Litwa, Estonia, Słowenia, Malta i Cypr. W Wielkiej Brytanii, podobnie jak w innych krajach, Polacy zajęli pierwsze miejsce pod względem liczby nowych imigrantów przybyłych z państw „akcesyjnych”, wyprzedzając Litwinów i Słowaków, i stanowiąc niemal dwie trzecie wszystkich migrantów.
Dane przedstawione na rysunku 14, dotyczą przepływów liczby ludności między Polską a Wielką Brytanią do w latach 2011 – 2020 oraz salda migracji z perspektywy polskiej gospodarki.
Na podstawie danych przedstawionych na wykresie można stwierdzić, iż w latach 2011 – 2013 miał miejsce dość szybki wzrost liczby polskiej ludności przyjeżdżającej do Wielkiej Brytanii. W 2011 r. nowoprzybyłych było bowiem 4 434, zaś w 2014 r. – 7 779. Kolejne lata przyniosły już natomiast stopniowe spadki na tej płaszczyźnie. Liczba osób przybyłych z Polski na Wyspy Brytyjskie w roku 2020 wyniosła 2 102, co oznacza ponad redukcję o ponad 50%.
Jeśli chodzi zaś o liczbę ludności, przemieszczającej się w odwrotnym kierunku, czyli z terytorium Zjednoczonego Królestwa do Polski, to w latach 2011 – 2014 wielkość ta ulegała stopniowemu zmniejszeniu (z 4 378 w 2011 r. do 2 944 w roku 2014). Trend odwrócił się w kolejnych latach i w 2019 r. imigrantów przybyłych do Polski z Wielkiej Brytanii było 4 015. W kolejnym roku (2020) osób przebywających dotychczas na Wyspach Brytyjskich i decydujących się na stały pobyt w Polsce było jednak ponownie znacznie mniej, bo zaledwie 708. Stanowiło to w dużej mierze rezultat ograniczeń w przemieszczaniu się, jakie wprowadzone zostały w związku z panującą wówczas pandemią wirusa SARS-CoV-2.
Interesująca transformacja odnotowana została na płaszczyźnie salda migracji między badanymi krajami. W okresie od 2011 do 2020 roku nastąpiło całkowite odwrócenie trendu w tej kwestii. Do 2013 r. więcej osób wyjeżdżało z Polski do Wielkiej Brytanii, co skutkowało równocześnie coraz niższymi poziomami (ujemnymi) salda migracji analizowanego z perspektywy polskiej gospodarki. Ostatecznie osiągnęło ono poziom -4 739. Od tego momentu różnica między liczbą osób, które przybywały z Wysp Brytyjskich do Polski a tymi przekraczającymi granicę w odwrotnym kierunku zaczęła stopniowo wzrastać. Za jeden z kluczowych czynników determinujących ten proces uznawane jest wyjście Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii z Unii Europejskiej. Miało ono miejsce w 2016 r. jednak jego zapowiedzi trafiły do debaty publicznej kilka lat wcześniej, a niepewność związana z dalszymi relacjami społeczno-gospodarczymi na linii Polska – Wielka Brytania oraz sytuacją na brytyjskim rynku pracy w przyszłości spowodowała powrót do ojczystego kraju licznej rzeczy polskiej ludności, która wyemigrowała w poprzednich latach.
Analiza i ocena zmian w stosunkach gospodarczych pomiędzy Polską i Wielką Brytanią
W celu zbadania i dokonania oceny zmian w stosunkach gospodarczych Polski z Wielką Brytanią, jakie nastąpiły w wyniku Brexitu, analizie poddano kwestie takie, jak wzajemna wymiana handlowa obu krajów, realizowane przez nie bezpośrednie inwestycje zagraniczne czy migracje ludności.
Jeśli chodzi o transfery towarów i usług, to w okresie od 2011 miała miejsce kontynuacja trendu wzrostowego zarówno w zakresie eksportu, jak i importu. Istotny wpływ na tę kwestię miało członkostwo obu państw w Unii Europejskiej, które gwarantowało swobodę oraz liczne ułatwienia w wymianie produktów między nimi. Kolejne umowy zawierane przez kraje należące do UE oraz rozporządzenia wydawane na szczeblu unijnym sprzyjały tworzeniu jednolitego europejskiego rynku, usprawniają tym samym przepływy towarowo-pieniężne i niejako delikatnie ograniczając tego typu transfery realizowane w ramach stosunków z państwami spoza struktur Unii.
Wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych, jakie realizowane były wzajemnie przez oba kraje, przez okres poprzedzający wystąpienie Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej oraz kilka lat po tym wydarzeniu, ulegała stopniowemu zwiększeniu. Jeśli chodzi o te podejmowane przez Wielką Brytanię na terenie Polski był to wzrost o ok. 3 600 mln dolarów (50,4%) na przestrzeni 9 lat, natomiast przyrost transferów kapitału w odwrotnym kierunku w latach 2013 – 2021 ukształtował się na poziomie 510 mln dolarów (2,9%). Wystąpienie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii nie odcisnęło zatem ostatecznie znaczącego piętna w aspekcie bezpośrednich inwestycji zagranicznych na linii Polska – Wielka Brytania. Nie wykluczone jednak, iż pozostanie tego państwa w strukturach unijnych wiązałoby się z jeszcze większymi wzrostami na tej płaszczyźnie.
Kolejną z rozważanych kwestii są migracje ludności między państwami. Obecność Polaków na Wyspach Brytyjskich, choć posiada długą historię, to największego rozpędu nabrała po wstąpieniu Polski w szeregi krajów członkowskich Unii Europejskiej. Problem emigracji polskiej populacji wciąż wywołuje jednak wiele kontrowersji, dlatego też jest często poruszany w debacie publicznej, stanowiąc zarazem ważny element rozmów prowadzonych zarówno na szczeblu krajowym, jak i międzynarodowym, zwłaszcza unijnym.
Zapowiedzi wystąpienia Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii, które ziściły się w 2016 r., miały zauważalny wpływ na kształt procesów migracyjnych między tym krajem o innymi państwami Unii Europejskiej, w tym w szczególności Polski (ze względu na liczną grupę populacji polskiej mieszkającej na Wyspach Brytyjskich). W okresie bezpośrednio przed i kilka lat po Brexicie ludność polska w coraz mniejszym stopniu decydowała się na stały pobyt w państwie brytyjskim. Wzmożona niepewność co do dalszych stosunków obu państw oraz sytuacji na rynku pracy w Zjednoczonym Królestwie spowodowały również powrót do ojczyzny licznej grupy Polaków. W rezultacie odnotowana została diametralna zmiana trendu na płaszczyźnie salda migracji, które od 2016 r. zaczęło przyjmować wartości dodatnie.
Wystąpienie Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej miało niewątpliwy wpływ na kształt relacji gospodarczych między tym krajem a pozostałymi państwami członkowskimi, w tym Polską. Skutki tego wydarzenia w największym stopniu zauważalne były w zakresie migracji ludności. Odnosiło się to w szczególności do Polaków planujących osiedlić się na Wyspach Brytyjskich lub już zamieszkujących te obszary. W mniejszym stopniu zaś Brexit wpłynął na transfery towarów, usług oraz kapitałów między badanymi państwami. Założenia polityki realizowanej przez obie strony po wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa i podejmowane wówczas działania wpłynęły jednak korzystnie na stabilizację niepewnej sytuacji.
Źródła:
- OECD: Balanced International Merchandise Trade Statistics (by HS2017) https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=BIMTS_HS2017 (dostęp 30.05.2023).
- OECD: Inward FDI stocks by partner country, https://data.oecd.org/fdi/inward-fdi-stocks-by-partner-country.htm#indicator-chart (dostęp 03.06.2023).
- OECD: Outward FDI stocks by partner country, https://data.oecd.org/fdi/outward-fdi-stocks-by-partner-country.htm#indicator-chart (dostęp 03.06.2023).
- Polish migration after 2004, https://www.ourmigrationstory.org.uk/oms/polish-migration-after-2004 (dostęp 12.06.2023).
- Main directions of emigration and immigration in the years 1966-2020 (migration for permanent residence), 2021, https://stat.gov.pl/en/topics/population/ internationa-migration/main-directions-of-emigration-and-immigration-in-the-years-1966-2020-migration-for-permanent-residence,2,2.html (dostęp 12.06.2023).
Powyższy tekst stanowi fragment pracy: Obierak, Emilia, 2023. ,,Stosunki gospodarcze Polski z Wielką Brytanią w obliczu Brexitu”, Uniwersytet Rzeszowski, Kolegium Nauk Społecznych, Rzeszów.
Treści zawarte na stronie internetowej proinvest-portal.com oraz na profilach ProInvest Portal w mediach społecznościowych nie są poradami inwestycyjnymi.