Autor: Emilia Obierak
Podłoże i uwarunkowania Brexitu
Jednym z kluczowych czynników, który przyczynił się do decyzji o Brexicie, było niezadowolenie wielu Brytyjczyków z funkcjonowania UE i wprowadzanych przez nią regulacji. Polityczny kierunek brytyjskiej podróży pod kierownictwem Partii Konserwatywnej przez ostatnie 20 lat był zdecydowanie przeciwny UE. Partia Pracy milczała i nie przedstawiła proeuropejskiego stanowiska w sposób na tyle skuteczny, by zapobiec wyjściu z unijnych struktur. Atrakcyjność gospodarcza Europy, która generowała poparcie w latach 1950 – 1990, gdy gospodarki kontynentalne osiągały lepsze wyniki niż brytyjska, zanikła, ponieważ UE, a strefa euro, w szczególności, zaczęła być kojarzona z gospodarkami o powolnym lub zerowym wzroście, w przeciwieństwie do lepszych wyników Wielkiej Brytanii, zwłaszcza w tym stuleciu.
Innym czynnikiem, który wpłynął na decyzję o Brexicie, była historia Wielkiej Brytanii i jej tradycyjne relacje z Europą. Brytyjczycy zawsze mieli silną tożsamość narodową i niechęć do oddawania władzy nad własnymi sprawami w ręce instytucji europejskich. Wielka Brytania nigdy nie przystąpiła do strefy euro i zawsze miała specjalny status w UE. W związku z tym wiele osób uważało, że opuszczenie UE było naturalnym krokiem dla tego kraju.
Posumowaniem wyżej przytoczonych uwag są dwie zasadnicze kategorie przesłanek, jakie wyszczególniane są często przez ekspertów analizujących przyczyny wystąpienia państwa brytyjskiego z Unii Europejskiej. Są to:
- czynniki długookresowe, będące konsekwencją specyfiki Wielkiej Brytanii, jako kraju o solidnie ukształtowanym poczuciu tożsamości narodowej i związanym z tym oporem wobec warunków narzucanych najpierw przez WE, a następnie przez instytucje unijne;
- przyczyny o charakterze bezpośrednim, do których zaliczyć należy wszystkie wydarzenia i procesy, jakie bezpośrednio poprzedzały decyzję o wyjściu z Unii Europejskiej.
Wielka Brytania w UE – droga od wstąpienia do opuszczenia unijnych struktur
Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej nie weszło do Wspólnot Europejskich w momencie zapoczątkowania ich tworzenia, tracąc tym samym szansę na współuczestnictwo w kształtowaniu zasad ich istnienia zgodnie ze swoją własną specyfiką i interesami. Podłoże tej decyzji stanowiły m.in. obiektywne uwarunkowania związane z politycznymi, kulturowymi i ekonomicznymi związkami Wielkiej Brytanii z państwami z szeregu dawnej Wspólnoty Brytyjskiej. To właśnie brak włączenia i zaangażowania Zjednoczonego Królestwa na początkowym etapie procesu budowy WE wskazywany jest jako najważniejszy element, który pozbawił je możliwości odegrania kluczowej roli w kształtowaniu charakteru Wspólnot. Powstały one zatem, jako odzwierciedlenie założeń i interesów grona krajów założycielskich, które zaś znacząco odbiegały od koncepcji państwowości przyjętej przez państwo brytyjskie. Kwestie sporne dotyczyły w szczególności takich obszarów, jak zewnętrzna taryfa celna, ponadnarodowy charakter wspólnotowych instytucji, czy Wspólnej Polityki Rolnej.
Przystąpienie Wielkiej Brytanii do Wspólnot Europejskich (w 1973 r.) przyniosło rozczarowanie. Wynikało ono z kilku zasadniczych powodów. Pierwszym była konieczność głębokich reform strukturalnych, jakich wymagała wówczas brytyjska gospodarka, a których członkostwo w WE nie było w stanie skompensować. Kolejnym punktem zapalnym był kryzys w gospodarce światowej związany z ograniczeniem przesyłu ropy naftowej przez kraje arabskie. Co więcej, warunki członkostwa, jakie dla Wielkiej Brytanii wynegocjował wówczas Edward Heath nie wpisywały się w brytyjską koncepcję współpracy międzynarodowej. Samo Zjednoczone Królestwo, w momencie przystąpienia do Wspólnot ujawniło zaś swoje niepełne dopasowanie do charakteru i reguł działania wspólnego rynku.
Przytoczone powyżej czynniki nie sprzyjały zmniejszaniu skali napięć i dysproporcji między Wielką Brytanią a pozostałymi krajami członkowskimi WE. Kierunek oddziaływania był w zasadzie przeciwny, a dojście do władzy konserwatystów na czele z Margareth Thatcher w 1979 r. dodatkowo wzmocniło brytyjski eurosceptycyzm, powodując, że kwestia integracji europejskiej stała się jednym z najbardziej spornych elementów debaty publicznej. Doktryna integracyjna, która wówczas ukształtowała się w państwie brytyjskim odrzucała pozaekonomiczny aspekt jednoczenia się narodów europejskich, zwłaszcza budowę transgranicznych struktur o charakterze politycznym.
Kolejnym elementem, który sprawił, że wizja rozwoju Unii Europejskiej (oparta na nieustannym pogłębianiu integracji i wzroście znaczenia instytucji ponadnarodowych), jaką kierowały się kraje założycielskie coraz bardziej rozbieżna z brytyjską koncepcją współpracy państw Europy, był traktat z Maastricht. Rząd, pozostający wówczas pod przywództwem premiera Camerona, ponownie znalazł się więc pod naciskiem eurosceptycznego skrzydła Partii Pracy, którego członkowie nie ustępowali w zgłaszaniu wniosków o organizację referendum w sprawie pozostania Wielkiej Brytanii w UE. Ostateczna obietnica jego przeprowadzenia padła w 2013 r., a spełniona miała zostać w przypadku zwycięstwa obozu politycznego Davida Camerona w kolejnych wyborach parlamentarnych. W związku z wygraną Partii Pracy w 2015 r. stała się ona wiążąca – datę referendum wyznaczono na 23 czerwca 2016 r..
Podjęcie decyzji o rozpisaniu referendum stanowiło próbę wywarcia presji na innych państwach członkowskich UE w sprawie uznania brytyjskich propozycji w kwestii reform unijnych instytucji. Początkowo rząd Davida Camerona dążył do przeprowadzenia bardziej globalnej reformy, której podstawą miało być wzmocnienie roli gospodarek narodowych w ramach ugrupowania. Ostatecznie jednak negocjacje zakończone w lutym 2016 r. skutkowały uzyskaniem przez Wielką Brytanię aprobaty wyłącznie dla kilku jej postulatów, co zdecydowanie nie spełniało oczekiwań eurosceptycznej części partii rządzącej.
Warto także wspomnieć, że sama decyzja o przeprowadzeniu referendum nie przesądzała jeszcze o wystąpieniu Zjednoczonego Królestwa ze struktur unijnych. Wynik planowanego głosowania mógł być bowiem pozytywny. Uzyskany negatywny rezultat stanowił konsekwencję kilku dopełniających się czynników o charakterze społecznym i politycznym. Wśród nich za najistotniejsze uznawane są następujące elementy:
- zdominowanie kampanii przez zagadnienie imigracji;
- błędy w strategii objętej przez obóz pro-europejski;
- przeniesienie nieporozumień na poziomie międzypartyjnym i wewnątrzpartyjnym do prowadzonej kampanii referendalnej.
Pierwsza z powyżej przytoczonych kwestii wskazywana jest jako ta, która najmocniej zaważyła na uzyskanym wyniku głosowania. Problem imigracji w debacie publicznej przesiąknięty był wówczas przede wszystkim argumentami emocjonalnymi, które nie bazowały na rzeczywistej analizie możliwych kosztów i strat. Działania podejmowane przez rząd w celu ograniczenia skali imigracji odznaczały się małą skutecznością, a fakt ten wykorzystywany był przez zwolenników Brexitu, którzy konsekwentnie podsuwali alternatywę, jaką było odzyskanie kontroli nad granicami kraju dzięki wyjściu z UE. Kampania pro-europejska prowadzona była jednak w sposób nieskoordynowany i bazowała na niewłaściwie opracowanej strategii. Wymienia się tu kilka aspektów, które działały na niekorzyść kampanii, w tym m.in. zdominowanie jej przez niepopularny rząd Davida Camerona, emocjonalny styl debaty, czy włączenie do niej autorytetów i instytucji międzynarodowych, co wywołało wrażenie zewnętrznej presji i próby dyktowania narodowi brytyjskiemu decyzji odnośnie oddawania głosów. Wszystko to w efekcie w jeszcze większym stopniu zmobilizowało zwolenników Brexitu.
Źródła:
- D. MacShane, Brexit: How Britain Left Europe, I.B. Tauris, Londyn, Nowy Jork 2016, s. 14.
- K. Zuba, Brexit: przyczyny oraz potencjalne konsekwencje wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, [w:] Studia Politologiczne Zarządzanie wizerunkiem w polityce, red. O. Annusewicz, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2017, s. 290 – 293.
- E. Dell, The Schuman Plan and the British Abdication of Leadership in Europe, Oxford, 1995, s. 222.
- A. Moravcsik, The Choice for Europe. Social Purpose and State Power from Messina to Maastricht, Ithaca, 1998, s. 277.
- D. Gowland, A. Turner, A. Wright, Britain and European Integration Since 1945. On the sidelines, London, 2010, s. 107.
- I. Bache, S. Bulmer, S. George, O. Parker, Politics in the European Union, Oxford 2015, s.56.
- J. Portes, Immigration, free movement and the EU referendum, „National Institute Economic Review” 2016, nr 236, s. 17.
- T. Christin, S. Hug, Referendums and Citizen Support for European Integration, „Comparative Political Studies”, 2002, t. 35, nr 5, s. 588.
Powyższy tekst stanowi fragment pracy: Obierak, Emilia, 2023. “Stosunki gospodarcze Polski z Wielką Brytanią w obliczu Brexitu”, Uniwersytet Rzeszowski, Kolegium Nauk Społecznych, Rzeszów.
Treści zawarte na stronie internetowej proinvest-portal.com oraz na profilach ProInvest Portal w mediach społecznościowych nie są poradami inwestycyjnymi.