Autor: Emilia Obierak
Podmioty transgranicznych procesów gospodarowania, takie jak organizacje międzynarodowe czy ugrupowania integracyjne, stanowią współcześnie wyjątkowo istotny element stosunków gospodarczych na arenie międzynarodowej. Unia Europejska należąca do grona tego rodzaju graczy stanowi niekwestionowaną potęgę gospodarczą na scenie międzynarodowej. Z uwagi jednak na przemiany dokonujące się w skali globalnej oraz utratę jednego z członków o ogromnym wpływie na całokształt ugrupowania, struktury unijne w przyszłości, również tej najbliższej, mogą ulec osłabieniu.
Wystąpienie Zjednoczonego Królestwa z UE, określane jako Brexit, rozpatrywane jest niejednokrotnie jako początek rozpadu unijnych szeregów, które zacieśniane były przez dziesiątki lat. Opuszczenie grona państw członkowskich przez Wielką Brytanię pociągnęło za sobą szereg skutków, zarówno pozytywnych, jak i negatywnych dla obu stron, a zasadniczo dla całego kontynentu europejskiego.
Geneza idei wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej
Brexit jest skrótem wyrażenia ,,British exit”, oznaczającego wyjście Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej. Terminem tym powszechnie określa się opuszczenie europejskiego ugrupowania międzynarodowego przez Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Proces ten rozpoczął się formalnie w marcu 2017 roku, kiedy rząd brytyjski złożył notyfikację o opuszczeniu Unii Europejskiej zgodnie z art. 50 Traktatu Lizbońskiego. Jednak geneza Brexitu sięga znacznie dalej w czasie i obejmuje wiele czynników ekonomicznych, społecznych, politycznych i historycznych.
Idea opuszczenia przez Wielką Brytanię najpierw Wspólnot Europejskich (WE), a następnie Unii Europejskiej (UE), obecna była w brytyjskiej polityce w zasadzie przez cały okres jej członkostwa. Kraj ten, już od samego początku swojego zaangażowania w proces europejskiej integracji, zasłynął z większego niż pozostałe państwa eurosceptycyzmu. Już rok po wejściu Wielkiej Brytanii do Wspólnot Europejskich w debatach prowadzonych na poziomie krajowym zaczęto poruszać temat wystąpienia z nich. W 1974 r., kiedy Harold Wilson ponownie objął urząd premiera, ogłosił on renegocjacje warunków członkostwa swojego kraju w europejskim ugrupowaniu. W obliczu słabnących wskaźników gospodarczych, nabierającego na sile konfliktu w Irlandii Północnej i niepewnej sytuacji politycznej, premier brytyjski podjął decyzję o organizacji referendum w sprawie dalszej obecności Wielkiej Brytanii we Wspólnotach. Współpraca z opozycją pozwoliła na uchwalenie niezbędnych przepisów prawnych i w roku 1975, czyli dwa lata po oficjalnym wstąpieniu Zjednoczonego Królestwa w szeregi państw członkowskich Wspólnot, Brytyjczycy poddali pod referendum kwestię swojego dalszego uczestnictwa w tym międzynarodowym projekcie. Wówczas głosowanie zakończyło się jednak negatywnie dla zwolenników Brexitu.
Wynik przeprowadzonego w 1975 r. referendum określony został później przez premiera Harolda Wilsona mianem decyzji historycznej. Po tym wydarzeniu, pojawiły się liczne opinie, że decyzja referendalna jest ostatecznym zamknięciem sprawy pozycji Wielkiej Brytanii w zjednoczonej Europie. Potwierdzeniem decyzji Brytyjczyków był wynik głosowania parlamentu, które odbyło się w dniu 9 kwietnia 1976 r. Grono zwolenników integracji europejskiej świętowało wówczas zwycięstwo, zaś wśród eurosceptyków powzięto zamiar pogodzenia się z wynikiem plebiscytu. Wyjątkiem był tutaj członek Partii Konserwatywnej, Enoch Powell, który jako jeden z niewielu uznał skutek przeprowadzonego referendum za tymczasowy, co jak się później okazało było stwierdzeniem prawdziwym. Bowiem zarówno wtedy, gdy szefem rządu była Margaret Thatcher (odpowiedzialna za wynegocjowanie tzw. rabatu brytyjskiego), jak i wówczas, gdy urząd premiera sprawował John Major, Wielka Brytania trzymała się swej zdystansowanej postawy wobec dalszej europejskiej integracji gospodarczej i politycznej.
Początek lat 80. XX w. to czas, kiedy postulat opuszczenia Wspólnot Europejskich do swego programu wyborczego wpisała Partia Pracy. W kolejnej dekadzie dokonała ona jednak zmiany swojego stanowiska, a wraz z nadejściem lat 90. XX w. za przeprowadzeniem kolejnego referendum w sprawie dalszej obecności Zjednoczonego Królestwa w szeregach państwa Wspólnot opowiadały się środowiska, na których czele stała premier Margaret Thatcher oraz, powstała w 1994 r., Partia Referendum (Referendum Party). Powstała konkurencja była czynnikiem mobilizującym dla eurosceptyków z obozu rządzącego, którzy od zawarcia traktatu z Maastricht w 1992 r., regularnie wychodzili z inicjatywą zorganizowania kolejnego referendum w sprawie członkostwa w ugrupowaniu. Warto zatem podkreślić, że w głównym nurcie brytyjskiej polityki stale obecny był aspekt dotyczący rewizji stanu członkowskiego Zjednoczonego Królestwa we Wspólnotach Europejskich, a następnie Unii Europejskiej.
Wszystkie opisane powyżej wydarzenia i decyzje, zarówno te o charakterze politycznym, jak i gospodarczym, doprowadziły w czerwcu 2016 r. do ostatecznego zakwestionowania przez Wielką Brytanię dotychczasowego dorobku prawnego i instytucjonalnego wypracowanego przez Unię Europejską. Był to pierwszy taki moment w historii istnienia tej międzynarodowej organizacji, kiedy obywatele jednego z państw członkowskich, w ramach przeprowadzonego referendum, odpowiedzieli się za opuszczeniem unijnych struktur. Wydarzenie to uznawane jest za przełomowe nie tylko z punktu widzenia funkcjonowania gospodarki brytyjskiej czy rynku unijnego, ale również w kwestii wzajemnej współpracy między poszczególnymi krajami. Wystąpienie Wielkiej Brytanii z UE stwarza także okazję przeprowadzenia dogłębnej analizy i oceny dotychczasowych dokonań, zmuszając jednocześnie niemal całą europejską społeczność do wytyczenia realnych perspektyw dalszego funkcjonowania ogromnego międzynarodowego projektu, jakim jest Unia Europejska. Przyczyn opuszczenia unijnych struktur przez Zjednoczone Królestwo należy szukać przede wszystkim w dwóch kluczowych obszarach. Pierwszym jest sama Wielka Brytania wraz z charakterystycznymi dla niej uwarunkowaniami gospodarczymi, społecznymi czy politycznymi. Przeciwstawnym biegunem jest zaś Unia Europejska, a zasadniczo spadek atrakcyjności tego projektu, który na przestrzeni lat jej istnienia był niejednokrotnie podkreślany między innymi właśnie przez państwo brytyjskie.
Źródła:
- D. MacShane, Brexit: How Britain Left Europe, I.B. Tauris, Londyn, Nowy Jork 2016, s. 12.
- M. Musiał-Karg, Operacje Brexit. Brytyjskie referenda z 1975 i 2016 roku, ,,Acta Politica Polonica”, nr 3/2016 (37), Szczecin 2016, s. 6 – 8.
- The new hope for Britain. Labour General Election Manifesto 1983, [w:] Labour Party General Election Manifestos 1900–1997, red. I. Dale, London 2000, s. 280.
- K. Zuba, Brexit: przyczyny oraz potencjalne konsekwencje wyjścia Wielkiej Brytanii z Unii Europejskiej, [w:] Studia Politologiczne Zarządzanie wizerunkiem w polityce, red. O. Annusewicz, Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2017, s. 288.
- T. Usewicz, Brexit i jego konsekwencje dla Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony, Rocznik Bezpieczeństwa Międzynarodowego11(1), 2017, s. 120.
Powyższy tekst stanowi fragment pracy: Obierak, Emilia, 2023. “Stosunki gospodarcze Polski z Wielką Brytanią w obliczu Brexitu”, Uniwersytet Rzeszowski, Kolegium Nauk Społecznych, Rzeszów.
Treści zawarte na stronie internetowej proinvest-portal.com oraz na profilach ProInvest Portal w mediach społecznościowych nie są poradami inwestycyjnymi.