Funkcje i cechy pieniądza
Autor: Klaudia Kantorska
Przywołanie definicji pieniądza wymaga uprzedniego rozważenia powodu i sensu jego istnienia. Gdyby świat funkcjonował tak, że poszczególne grupy społeczne zaspokajałyby samodzielnie wszelkie swoje potrzeby, nie zachodziłaby między nimi żadna wymiana towarowa – istnienie pieniądza nie byłoby konieczne. Jednakże człowiek jest bytem, który nieustannie dąży do czegoś lepszego. Rozwój gospodarczy zaowocował początkowo wymianą barterową, czyli bezpośrednią. Gdy zaś okazała się ona niewygodna i zaczęła hamować postęp, pojawiła się potrzeba pieniądza, który uprościłby wymianę towarową między ludźmi. Wynika z tego, że istnienie pieniądza wywodzi się z funkcjonowania systemu gospodarczego, w którym istnieje własność prywatna i podział pracy, na którym oparta jest produkcja dobra. Pieniądzem staje się najpłynniejszy i najbardziej rynkowy, czyli pożądany, towar wymienny. Według noblisty w dziedzinie ekonomii, Friedricha Augusta von Hayeka, pieniądz to „ogólnie akceptowany środek wymiany”.
Dodatkowo, pieniądz powinien spełniać pewne funkcje, które decydują o jego roli. Podstawową i najbardziej oczywistą funkcją jest bycie powszechnym, najbardziej płynnym środkiem wymiany. Według Ludwiga von Mises’a wszystkie pozostałe funkcje sprowadzają się właśnie do tej pierwotnej, gdyż stawanie się środkiem wymiany prowadzi do wytworzenia innych funkcji. Wynika to z porządku gospodarczego, którego fundamentem jest wymiana dóbr. Mimo to, podaje się trzy podstawowe funkcje pieniądza:
- funkcja środka wymiany,
- funkcja miernika wartości,
- funkcja środka tezauryzacji.
Pieniądz nie jest dobrem konsumpcyjnym, ani dobrem produkcyjnym, a właśnie środkiem wymiany. Zapewnia możliwość nabycia jakiegoś towaru bądź usługi w danym momencie. Warto w tym miejscu rozważyć różnice pieniądza i inwestycji. Inwestycja daje zwrot włożonych środków, ale obarczona jest również ryzykiem straty, podczas gdy pieniądz nie daje zwrotu, a w teorii nie niesie ze sobą żadnego ryzyka. Dodatkowo, inwestycje są znacznie mniej płynne niż pieniądz, ich sprzedaż wiąże się z dodatkowym kosztem. Ludzka egzystencja cechuje się niepewnością w kontekście posiadania odpowiedniej ilości pieniędzy w konkretnym momencie. Stąd wynika popyt na posiadanie majątku w formie pieniądza, który jest najbardziej płynnym aktywem umożliwiającym sprawną wymianę dóbr i usług.
Funkcja miernika wartości przejawia się tym, że pieniądz mierzy wartość wszystkich dóbr i wyraża ją w cenie. Funkcja ta przekazuje informację, za jaką kwotę możemy nabyć dane dobro. Cena zaś kształtowana jest na podstawie popytu i podaży towaru. W przeszłości pieniądz miał wartość sam w sobie, gdyż zawierał w sobie określoną ilość kruszcu, np. złota, które było i jest materiałem powszechnie cenionym. Dzisiejszy pieniądz fiducjarny nie posiada pokrycia w żadnym towarze, lecz jest ustanowiony dekretowo (czyli przez akt prawny) i oparty na zaufaniu do emitenta. Przejmuje on jedynie rolę jednostki ewidencyjnej i wyraża ile jednostek pieniądza kosztuje dane dobro.
Ostatnią z podstawowych funkcji pieniądza jest funkcja środka tezauryzacji, czyli inaczej funkcja przenoszenia wartości w czasie i przechowywania majątku. W myśl tej funkcji pieniądz powinien być dobrem wymiany, które najlepiej magazynuje siłę nabywczą. Warto zaznaczyć, że funkcja tezauryzacji umożliwia oszczędzanie pieniądza pod warunkiem jego stabilności. Jeśli ludzie tracą zaufanie do danego pieniądza, zaczynają przechowywać środki w innym aktywie. Przykładem takiego zjawiska jest rosyjski kryzys walutowy, który miał miejsce w drugiej połowie lat 90. XX wieku. W 1997 roku 1 rubel był warty 0,2 USD. Jednakże szereg niekorzystnych okoliczności, takich, jak nieterminowe wypłaty wynagrodzeń, spadek ceny baryłki ropy, wysokie zadłużenie kraju czy ataki spekulacyjne na walutę, poskutkował znacznym spadkiem zaufania inwestorów do waluty i wycofywaniem się z rosyjskiego rynku. Ówczesny strach przed dewaluacją rubla okazał się słuszny, na przełomie sierpnia i września rząd ogłosił niewypłacalność, a 1 rubel był warty już tylko 0,03 USD.
Jednak są pewne cechy, które decydują o tym, że dane dobro zostaje uznane za powszechny środek płatniczy. Według założyciela austriackiej szkoły ekonomii, Carla Mengera, o wybraniu dobra na pieniądz rynkowy decyduje jego zbywalność. Zdaniem ekonomisty zbywalność to łatwość, z jaką można dane dobro sprzedać na rynku, w dowolnym momencie i przy możliwie najmniejszym spadku jego ceny. Konkretyzując – pieniądz powinien zapewniać zbywalność niezależnie od skali transakcji, miejsca i czasu.
Dobro zbywalne niezależnie od skali transakcji to takie dobro, które z łatwością dzieli się na mniejsze części bądź łączy w większe. To umożliwia sprzedaż dowolnej ilości towaru. Dobro zbywalne niezależnie od miejsca łatwo jest przewieźć i sprzedać w dowolnym miejscu, w jakim znajduje się jego posiadacz. Zaś dobro zbywalne niezależnie od czasu musi utrzymywać swoją wartość w przyszłości, czyli umożliwiać przechowywanie wartości. Jest to najważniejsza cecha pieniądza i determinuje funkcję tezauryzacji. Zbywalność niezależnie od czasu wiąże się z trwałością fizyczną dobra, ale też z występowaniem jakiegoś mechanizmu, który ogranicza produkcję nowych jednostek środka wymiany. Trwałość fizyczna zapewnia, że dobro się nie niszczy i nie zużywa względnie szybko.
Przykładem nietrwałego dobra, w którym nie przechowamy wartości, mogą być na przykład owoce. Natomiast mechanizm utrudniający produkcję gwarantuje, że nie dojdzie do znacznego spadku wartości danego towaru z powodu zawyżonej podaży. Trudność produkowania pieniądza determinuje tak zwaną twardość pieniądza. Twardy pieniądz to taki, którego ilość ciężko jest zwiększyć, zaś podaż pieniądza łatwego jest podatna na duże wzrosty.
Do wyznaczenia jaką twardością charakteryzuje się dobro służące jako pieniądz przydatnym wskaźnikiem jest stosunek zasobów do przepływów.
𝑊𝑠𝑘𝑎ź𝑛𝑖𝑘 𝑡𝑤𝑎𝑟𝑑𝑜ś𝑐𝑖 𝑝𝑖𝑒𝑛𝑖ą𝑑𝑧𝑎 = 𝑎𝑘𝑡𝑢𝑎𝑙𝑛𝑖𝑒 𝑑𝑜𝑠𝑡ę𝑝𝑛𝑒 𝑧𝑎𝑠𝑜𝑏𝑦 / 𝑝𝑜𝑑𝑎ż 𝑤 𝑘𝑜𝑙𝑒𝑗𝑛𝑦𝑚 𝑜𝑘𝑟𝑒𝑠𝑖𝑒
Zasoby to istniejąca aktualnie podaż, która składa się z całej produkcji pomniejszonej o to, co się zniszczyło bądź zostało skonsumowane. Przepływy zaś to wielkość produkcji, która powstanie w kolejnym okresie. Im wyższa jest wartość wskaźnika, tym większą twardością i zbywalnością niezależną od upływu czasu charakteryzuje się dobro. Gdy łatwo jest dany pieniądz wyprodukować i jest na niego duży popyt, nie da się powstrzymać rynku od gwałtownej podaży. Następuje wtedy jego dewaluacja, która niszczy zbywalność niezależną od upływu czasu i ludzkie oszczędności. Reasumując – każdy pieniądz, którego produkcja jest prosta, zniszczy bogactwo tych, którzy przechowywali w nim majątek. Ekonomista Saifedean Ammous nazywa tę zależność „pułapką łatwego pieniądza”. Zatem pieniądz musi posiadać mechanizm, który sztucznie bądź naturalnie ogranicza jego podaż, a tym samym pozwala utrzymać jego wartość w czasie.
Poza stosunkiem zasobów do przepływów kolejną kluczową własnością zbywalnego środka wymiany jest jego akceptowalność w społeczeństwie. Wiąże się to z płynnością pieniądza, czyli szansą na jego sprzedaż bądź zakup przy minimalizacji kosztów transakcji. Koszty transakcyjne zmniejszają się, gdy do systemu przyłącza się coraz więcej osób. Wynika to ze społecznych uwarunkowań, w których powszechne są transakcje bezpośrednie. Środek wymiany staje się pieniądzem ze względu na jego powszechnie akceptowaną zbywalność. Po dokładnym przeanalizowaniu pojęcia zbywalności i tego, z czym się ono wiąże w kontekście pieniądza, należy wyodrębnić takie jego cechy, jak: podzielność, jednolitość, poręczność, rozpoznawalność, akceptowalność, trwałość, twardość, stabilność, ograniczona podaż.
Źródła:
- Ludwig von Mises, Teoria pieniądza i kredytu, Wrocław, wyd. Fijorr Publishing, 2012.
- Friedrich August von Hayek, Denacjonalizacja pieniądza, Katowice, wyd. Fundacja Lethe / Animi2, 2019.
- Sławomir Sztaba, Ekonomia od A do Z, Warszawa, wyd. Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2007.
- Paweł Alberciak, Andrzej Kacprzyk, „Teoretyczne aspekty popytu na pieniądz”, Acta Universitatis Lodziensis, nr. 208 (2007): 109-121.
- Kamilla Marchewka, „Funkcje funkcje pieniądza a funkcje kapitałów (oszczędności) pieniężnych”, Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, nr. 4 (2001): 193-206.
- Anna Iwona Piotrowska, Bitcoin. Płatnicze i inwestycyjne zastosowania kryptowaluty, Warszawa, wyd. CeDeWu, 2021.
- Adam Narkiewicz, „Kryzysy walutowe jako samospełniające się proroctwo”, Studencki Przegląd Ekonomiczno-Społeczny, nr. 1 (2010): 4-16.
- Carl Menger, Zasady ekonomii, Wrocław, wyd. Fijorr Publishing, 2013.
- Saifedean Ammous, Standard Bitcoina, Wrocław, wyd. Fijorr Publishing, 2020.
- Antal Endre Fekete, Whither Gold?, Memorial University of Newfoundland, 1996, https://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.622.6336&rep=rep1&type=pdf, 25.11.2021.
Powyższy tekst stanowi fragment pracy: Kantorska, K. (n.d.). Ewolucja pieniądza i miejsce Bitcoina w jej przebiegu. https://ruj.uj.edu.pl/xmlui/handle/item/296762
Treści zawarte na stronie internetowej proinvest-portal.com oraz na profilach ProInvest Portal w mediach społecznościowych nie są poradami inwestycyjnymi.